Artigos de Xurxo Ayán

O ano que non houbo pan

Falar do pasado recente (século XX) cos nosos vellos labregos por Galicia adiante leva sempre a lembrar ou agochar por vergoña unha data gravada a lume na memoria colectiva: 1941. O ano da fame. Na parroquia boirense de Cespón aínda recordo falar co dono do bar-tenda-supermercado no que paraba o coche de línea, o Celta. Este home, entrañable, fora durante décadas o sancristán. A seca e a fame naquel ano inesquecible levou a facer unha manchea de procesións e rogativas para que volvese a chuvia. Naquel ano os fuxidos andaban polos montes, moitos homes novos morreran nas trincheiras na guerra civil e outros marcharan a América para non voltar. A morte, o exilio e a represión deseguido correron da mao da fame, como non se recordara antes.

A xuíza

Nos soportais da Praza Nova de Vitoria-Gasteiz podemos desfrutar cada mañanciña de domingo dun rastro no que se poden atopar auténticas xoias bibliográficas, procedentes ás máis das veces de esquencidas bibliotecas particulares. O outro día din cunha amarelenta separata da Seizón Folk-lórica do Seminario de Estudos Galegos, publicada na imprenta Nós d’A Coruña en 1929. O fascículo recolle o “Cancioeiro das ribeiras do Tea”, da mao de Fermín Bouza Brey e Luís Brey Bouza.

300

El atractivo de nuestra tierra se reparte entre rías y montes, santuarios y catedrales, caminos y ciudades, cruceros y aguas termales, faros y murallas, jardines y casas rurales, viejos símbolos como la Catedral de Santiago y nuevos como la Cidade da Cultura. En medio de tantas dificultades, Galicia no puede permitirse el lujo de relegar a un lugar secundario ninguna de las muchas posibilidades que pueden ofrecer las Rías Altas, a Costa da Morte, las tierras de Santiago, la Marina lucense, Lugo y la Terra Chá, Os Ancares y el Courel, la Ribeira Sacra, las Rías Baixas, O Ribeiro, las Tierras de Ourense y Allariz, de Celanova y de la Limia, de Verín y de Viana, de Manzaneda y Trevinca, o del Deza y Tabeirós.

A Horda Dourada

O finado de meu pai coñeceu de primeira mao o nacemento desa casta rural xurdida ao abeiro do tardofranquismo. Recén licenciado, pasou un verao pola Terra Cha de capataz de obras dunha traída de augas. Alí tratou homes que se movían no, daquela xa, patético “Movimiento”. Aprendices de caciques que despuntaban nas Hermandades de Labradores, nas Cámaras Agrarias ou nos grupos escolares do recén creado EXB. De alí pasou á Pontenova cando o centro de secundaria dependía do Instituto de Lugo. En “Puentenuevo” topou tamén con algún destes protolíderes, que acabaron sendo Directores xerais e Conselleiros no rexime fraguista, xa en democracia. Deste mundo da fin da ditadura viñeron outros grandes homes, adalides do verdadeiro populismo, coma o inefable Revilla para o caso de Cantabria, por poñermos un exemplo mediático de arestora.

A lingua das bolboretas

En Cerasia a veciñanza é monolingüe en galego dende hai mil anos. A capacidade de integración é proverbial. No meu barrio, a criada filipina do indiano veciño xa mistura tagalo, inglés e galego cando vai papar o pulpo á feira do 25. Ou o rapaz do Sahara que vén no verao, convidado por unha familia emigrada a Vallecas nos 60. O mozo chantou a “jaima” na aira e asemellaba que se ía resistir... até que lle deron a proba dos chourizos e soltou aquilo de “Que bo está carallo!” Pola súa vez, o marroquino que axuda co gado a un veciño xa fala un galego cun aquel bereber. Tamén vos podo falar do pintor cubano, castrista e chavista, que xa leva uns anos por estas terras facendo obras de arte no eido da carpintería, e xa bota sermóns coma os do Centro Gallego de La Habana a comezos do século pasado, ou dun mulato holandés de Curaçao, casado eiquí e que lle fala galego á súa filla.

Gasteiz at war

Temos tres maneiras de achegarnos á guerra civil española. A primeira delas é a fonte oral. En Galicia contamos cunha longa traxectoria na recolleita de testemuños, dende os tempos do proxeto HISTORGA até o máis recente de “Os nomes e as voces”. Lamentablemente, os protagonistas deses feitos xa están desaparecendo todos da face da terra. Na miña aldea este ano morreron os dous últimos nonaxenarios que combateron no conflito, o Xerardo d’Alende e o Xaime d’A Diosa. En Euskadi vén de morrer o mítico anarquista Padín, quen aínda tivo tempo de comparecer perante a xuíza arxentina na causa contra a impunidade dos crimes do franquismo.

O Formigueiro

Hai exactamente unha década, dous arqueólogos cursamos visita institucional ao concello de Sober para amosar á corporación municipal a potencialidade da ribeira como paisaxe cultural e propoñer modelos para a súa posta en valor a curto e medio prazo. Cómpre lembrar que estabamos en pleno tardofraguismo. A visita foi todo un despropósito. A alcaldesa, Raquel Arias, despachounos en dous minutos e deixounos en maos de dúas rapazas que non tiñan culpa de nada. Daquela o goberno autonómico promovera o Plan Labora para dar traballo por un ano a licenciados e licenciadas en paro. Estas dúas rapazas facían, máis ben, de azafatas da lideresa. Canda elas fixemos un percorrido pechado de anteman por Sober, que rematou, como non podía ser doutro xeito, na adega do empresario do Partido e presidente do Celta, Horacio Gómez. Un tipo capaz de chantar un hórreo asturiano sobre os pataos e os socalcos dos viñedos, no canón do Sil. Ese era o modelo do baltarismo e do cacharrismo: tratar a provincia coma unha leira particular.

Outro Día das Letras Galegas

Eu gosto das historias de veterinarios e médicos que traballan no rural. Xente apegada á terra que percorren cada día, facendo centos de kilómetros, rozando as corredoiras do tempo. Individuos cunha notable intelixencia emocional que lles permite apreixar a sensibilidade duns clientes que se resisten a deixar de ser, labregos e gandeiros “pagani”. Moitos destes menciñeiros-científicos son verdadeiros intelectuais, curiosos rebezos que non só operan animais e persoas (desculpade a redundancia), senón que tamén moitas veces se convirten en etnógrafos dun mundo que se vai, e mesmo en escritores de boa pruma, nun galego propio dos que mamaron esa lingua dende meniños.